Εγκαίνια της έκθεσης “Η Τριλογία του Παραθερισμού” του Χριστόδουλου Παναγιώτου

Δημοσιεύτηκε στις 11 Μαΐου 2026

[...] Δανείζομαι τον τίτλο από την «Τριλογία του Παραθερισμού» του Κάρλο Γκολντόνι, ένα θεατρικό έργο που μελετώ εδώ και χρόνια δίχως κάποια προκαθορισμένη φιλοδοξία. Και παρότι θα ήθελα η σύνδεση με τον Γκολντόνι να παραμείνει παρασιτική, ας λειτουργήσει ο κοινός αυτός τίτλος ως υπόσχεση για μια έκθεση που οργανώνεται δραματουργικά σε τρεις πράξεις και που διατηρεί τη θεματική του «παραθερισμού» ως βασική αφορμή για να ανοίξει και φέτος το ξενοδοχείο Minerva.

Εισηγούμαι λοιπόν τρεις ξεχωριστές ενότητες με τρεις διαδοχικές προσκλήσεις, ένα σαββατοκύριακο κάθε μήνα: Μάιο, Ιούνιο και Ιούλιο. Τον Αύγουστο, τότε που κορυφώνεται αυτό που ο Γκολντόνι ονομάζει «Περιπέτειες του Παραθερισμού», προτείνω να κρατήσουμε την έκθεση ανοιχτή ολόκληρο τον μήνα. Μια άσκηση ταυτολογίας με την ελπίδα να συντονιστούμε με τους παραθεριστές των Πλατρών. Για τον Αύγουστο σκοπεύω να επιστρατεύσω τρεις μηχανές, την πρώτη την έχω ήδη φτιάξει. […]

[…] Η «Τριλογία» του Γκολντόνι ανέβηκε για πρώτη φορά το φθινόπωρο του 1761 στο Teatro San Luca. Η πρεμιέρα, στις 4 Οκτωβρίου, συνέπιπτε, όχι τυχαία θέλω να πιστεύω, με τη στιγμή που οι Βενετοί ξεπακέταραν τις αποσκευές τους, επιστρέφοντας από τον παραθερισμό στην ενδοχώρα του Veneto και στην Riviera del Brenta. Έτσι, ενώ το κοινό, οι παραθεριστές δηλαδή, επέστρεφε στη Βενετία και στα θέατρά της, οι χαρακτήρες του Γκολντόνι επέστρεφαν (και πάντα θα επιστρέφουν) στο Λιβόρνο και στη ματαιοδοξία τους. Μέσα από αυτή τη θαυμαστή αναστροφή, ένα θέατρο τελείωνε και ένα νέο αναδυόταν: οι μάσκες της Commedia dell'arte έπεφταν, για να αποκαλύψουν το θέατρο του Διαφωτισμού και τις αόρατες μάσκες του κοινωνικού φαίνεσθαι. Ας κρατήσουμε σαν απόληξη του καλοκαιριού που έρχεται και αυτής της θαυμαστής αναστροφής την υπόσχεση για μια επιστροφή στο κείμενο του Γκολντόνι. Μια επιστροφή που άρχισα να προετοιμάζω δουλεύοντας τους στίχους για κάποια τραγούδια. […]

[…] Οι Πλάτρες επινοήθηκαν πριν από εκατό πενήντα χρόνια ως το σκηνικό μιας άλλοτε νέας αστικής μυθολογίας, όταν η βρετανική διοίκηση αποφάσισε να κατασκευάσει ένα ελβετικό σκηνικό στα βουνά του Τροόδους. Μια διαδικασία διπλής εξωτικοποίησης: τόσο για τους Άγγλους αποικιοκράτες που πειραματίζονταν με μια ορεινή αισθητική που δεν διέθετε η επίπεδη χώρα τους, όσο και για τους Κυπρίους που έβλεπαν την πέτρα της περιοχής να πειθαρχεί στην αυστηρή γεωμετρία των ακμών του κόκκινου τούβλου. Την ίδια εκείνη περίοδο, το Teatro San Luca μετονομάζεται σε Teatro Goldoni. Η Ιταλία είχε ενοποιηθεί και η μουσειοποίηση της Βενετίας είχε ήδη αρχίσει να αποτελεί ένα από τα πρώτα εργαστήρια αυτού που ταυτόχρονα τότε επινοείται: του τουρισμού.

Σε αυτό το πλαίσιο, είναι πιστεύω αποκαλυπτική η ίδια η ιστορία των μεταφράσεων του τίτλου της τριλογίας, μια διεργασία αποκλίσεων που γίνεται φανερή και στη συνύπαρξη του τίτλου της έκθεσής μου στα ελληνικά και στα αγγλικά. Παρόλο που δίστασα αρχικά να διατηρήσω αυτή την ετερογένεια («Παραθερισμός» / «Holiday»), τη βρίσκω τελικά αποκαλυπτική, καθώς λειτουργεί ως μια περίληψη της διαδρομής των καλοκαιρινών πρακτικών που η τριλογία κατορθώνει σήμερα να συγχωνεύσει ετεροχρονισμένα.

[…] Παρόλο που ο Γκολντόνι είδε το έργο του να ξεπερνά δυναμικά τα σύνορα της Βενετίας, η ίδια η «Τριλογία» παρέμεινε για δύο αιώνες αξιοσημείωτα αμετάφραστη ως ενιαίο σώμα. Ακόμη και στη Γαλλία, όπου η εν ζωή επιτυχία του συγγραφέα υπήρξε τεράστια, χρειάστηκε να φτάσουμε στην ανάγνωση του Giorgio Strehler το 1978 για να ανέβει το έργο στην ολότητά του. Η απόδοση του τίτλου στα γαλλικά ως villégiature, που χρησιμοποιήθηκε και στην ιστορική παράσταση του Strehler, αδυνατεί να μεταφέρει το ιδιοσυγκρασιακό φορτίο του βενετικού έργου, παρά την ετυμολογική συγγένεια με τον τίτλο του Γκολντόνι («La Trilogia della Villeggiatura»). Αυτή η δυσκολία στη μετάφραση του τίτλου είναι ακόμη πιο έντονη στην αγγλόφωνη σκηνή, όπου η αναμονή υπήρξε ακόμη μεγαλύτερη. Η πρώτη ολοκληρωμένη αγγλική απόδοση από τον James Magruder το 1994, που έχει ως τίτλο το «The Holiday Trilogy», αποτελεί μια ιστορική διόρθωση καθώς η βενετική villeggiatura βρίσκει το σημασιολογικό της ανάλογο στις πρακτικές του μαζικού τουρισμού.

Στα ελληνικά τώρα, η διαδρομή είναι κάπως διαφορετική. Παρότι ο Γκολντόνι είχε ήδη μια έντονη, αν και αποσπασματική, παρουσία στα Επτάνησα και στα κείμενα λογίων όπως ο Πολυζώης Κοντός, χρειάστηκε να φτάσουμε στο 1950 για να επιχειρήσει ο Γεράσιμος Σπαταλάς την πρώτη ολοκληρωμένη μετάφραση της τριλογίας, επιλέγοντας τον όρο «Παραθερισμός» για τον τίτλο. Πρόκειται για μια επιλογή που επικράτησε μέχρι και τις σημερινές μεταφράσεις, επιδιώκοντας ίσως να γεφυρώσει την ελληνική εμπειρία της αγροτικής απόσυρσης με την αστική αναψυχή. Tο φαντασιακό, δηλαδή, της υπαίθρου ως χώρου απόδρασης στη φύση.

[…] Με την επινόηση του τουρισμού, τη μετατροπή της Βενετίας σε αξιοθέατο και των Πλατρών από μικρό χωριό σε θέρετρο, το κείμενο του Γκολντόνι επανεφευρίσκεται κάθε καλοκαίρι και μαζί του διαμορφώνεται εκ νέου η σχέση μας με τη ματαιοδοξία της απόσυρσης. Αυτή η μετακίνηση των τίτλων και του ίδιου του κειμένου («villégiature», «παραθερισμός», «holiday») θα μπορούσε να αποτελεί από μόνη της ένα Θέατρο του Μη Μεταφράσιμου. Μια περιοχή όπου οι λέξεις παύουν να είναι απλά ονόματα και γίνονται τεκμήρια ιστορικών μετατοπίσεων, γεφυρώνοντας την απόσταση από το αρχικό κείμενο ενώ αναζητούν μια ζωντανή σύνδεση με το σήμερα. […]

[...] Δεν μου ήταν ποτέ εύκολα τα υλικά του μέλλοντος, η ευαισθησία μου είχε πάντα μια ροπή προς το παρελθόν. Ελπίζω όμως να οργάνωσα αυτή τη ροπή έτσι ώστε να αναγνωρίζω, με μια απαραίτητη αντίσταση, πως η νοσταλγία δεν είναι παρά η καρικατούρα του παλιού: Για το παρελθόν που δεν τελείωσε και για το μέλλον που δεν έρχεται, ας ανοίξει ξανά αυτό το καλοκαίρι το ξενοδοχείο Minerva. [...]

[Αποσπάσματα από γράμμα από το Λονδίνο, 18 Μαρτίου 2026]

Το ευρύ πεδίο έρευνας του Χριστόδουλου Παναγιώτου (γεν. 1978, Λεμεσός) εστιάζει στον εντοπισμό και την αποκάλυψη των κρυμμένων εκείνων αφηγημάτων που ενυπάρχουν στα οπτικά αρχεία της ιστορίας και του χρόνου. Ατομικές εκθέσεις του έχουν παρουσιαστεί (μεταξύ άλλων) στο LUMA Arles, στο Musée d'Orsay, στο Παρίσι, στο Camden Art Centre του Λονδίνου, στο Moderna Museet, στη Στοκχόλμη, στο Casa Luis Barragán, στην Πόλη του Μεξικού, στο Κυπριακό Περίπτερο της 56ης Μπιενάλε της Βενετίας, στο Centre de Création contemporaine Olivier Debré, στην Τουρ της Γαλλίας, στο Kunsthalle Zürich, στο Casino Luxembourg, στο CCA Kitakyushu, στην Ιαπωνία, στο Museum of Contemporary Art του Σεντ Λούις, στο Museum of Contemporary Art της Λειψίας, στο Centre d'Art Contemporain de Brétigny στη Γαλλία και στο Point Center of Contemporary Art στη Λευκωσία. Το 2019 συνεργάστηκε για τη θεματική ανάπτυξη της έκθεσης Emma Kunz - Visionary Drawings στην Serpentine Gallery. Η δουλειά του παρουσιάστηκε επίσης σε διάφορες ομαδικές εκθέσεις όπως στην Τριενάλε Αϊτσί 2025, την 14η Μπιενάλε της Λυών, την 13η Μπιενάλε της Σάρτζα, την dOCUMENTA (13) στο Κάσσελ, την 8η Μπιενάλε του Βερολίνου, την 7η Μπιενάλε του Λίβερπουλ, στην 8η Μπιενάλε της Μέλ, καθώς και στο Hammer Museum, στο Λος Άντζελες, στο Centre Pompidou, στο Παρίσι, στο Museion, στο Μπολτσάνο της Ιταλίας, στο Migros Museum στη Ζυρίχη, στο ΕΜΣΤ στην Αθήνα, στο CCA Wattis Institute for Contemporary Arts, στο Σαν Φρανσίσκο, στο Joan Miro Foundation στη Βαρκελώνη, στο Witte de With στο Ρότερνταμ, στο Bonniers Konsthall στη Στοκχόλμη, στο Philadelphia Museum of Art, στο Ashkal Alwan Center for Contemporary Arts στη Βηρυτό, στο Artist Space στη Νέα Υόρκη και στο MoCA Μαϊάμι.

Εγκαίνια: 15 Μαΐου 2026, 11:00 - 18:00

Στο πλαίσιο του Vima Art Fair, η έκθεση θα είναι ανοιχτή 15 - 17 Μαΐου, 11:00–18:00.

Ώρες λειτουργίας:

● Ιούνιος–Ιούλιος: Ανοιχτά το πρώτο Σαββατοκύριακο κάθε μήνα (6–7 Ιουνίου και 4–5 Ιουλίου), 11:00–18:00

● Αύγουστος: Ανοιχτά καθ’ όλη τη διάρκεια του μήνα, Tετάρτη - Κυριακή 11:00-18:00